در صنایع و آزمایشگاهها، استفاده از مواد شیمیایی صنعتی و مواد شیمیایی آزمایشگاهی بخش جداییناپذیر فرایند تولید و تحقیقات به شمار میرود. از جمله پرکاربردترین این مواد میتوان به اسیدهای صنعتی و اسیدهای آزمایشگاهی اشاره کرد. به طور حتم میدانید که کار با این مواد، اگر بدون آگاهی و رعایت نکات ایمنی باشد، میتواند خطرات جدی برای شما ایجاد کند. یکی از مهمترین ابزارهای حفظ ایمنی در این زمینه، داشتن برگه ایمنی مواد یا MSDS است.
معرفی فرم MSDS
MSDS مخفف Material Safety Data Sheet است که در واقع همان برگه اطلاعات ایمنی مواد به حساب می رود. این برگه تمام موارد مربوط به یک ماده شیمیایی، از ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن گرفته تا خطرات، روشهای ایمنسازی و اقدامات اضطراری آن را شامل میشود.
برای مثال، هنگام کار با اسید مرک یا هر نوع دیگری از اسیدهای صنعتی، داشتن MSDS ضروری است تا بدانید این ماده را چگونه ذخیره کنید، با چه موادی واکنش نشان میدهد و در صورت ایجاد حادثه چه اقداماتی را باید انجام دهید.
چرا MSDS در کار با اسیدهای صنعتی و آزمایشگاهی اهمیت دارد؟
MSDS فایل بسیار مهمی است که اطلاعات جامع و ضروری را دربارهی مواد شیمیایی، از جمله اسیدهای آزمایشگاهی و صنعتی به شما ارائه میکند. استفاده از MSDS در کار با اسیدها به دلایل بسیاری اهمیت دارد از جمله:
- شناسایی خطرات مواد شیمیایی
MSDS کمک میکند خطرات بالقوه مواد مثل خورندگی، سمیت، قابلیت اشتعال یا واکنشپذیری را بهراحتی شناسایی کنید. این موضوع بهویژه برای مواد شیمیایی صنعتی مانند اسیدسولفوریک و اسید نیتریک اهمیت زیادی دارد.
- حفاظت از کارکنان
در محیطهایی که با اسیدهای آزمایشگاهی و مواد حساس کار میشود، آگاهی از اطلاعات MSDS میتواند ایمنی و جان کارکنان آن مجموعه را تضمین کند.
- رعایت قوانین و استانداردها
سازمانهای ایمنی و بهداشت شغلی، داشتن MSDS را اجباری میدانند، بهخصوص برای موادی که خطرات جدی به دنبال دارند.
چرا MSDS های متفاوتی برای یک ماده وجود دارد؟
از آنجایی که این برگه توسط تولید کنندگان ارائه می شود معمولا تفاوت هایی در ارائه ی جزئیات وجود دارد. با این حال اصول و قوانین و میزان خطرات ارائه شده در همه ی آن ها طبق قانون یکسان است. با این حال طبق قانون برخی کشور ها ( به عنوان مثال WHMIS) اطلاعات MSDS ارائه شده باید هر 3 سال یک بار به روزرسانی شود. با این حال این محدودیت برای محصولات غیر خطرناک ارائه نمی شود.
اطلاعات درج شده در MSDS
به طور کلی یک برگه استاندارد MSDS شامل اطلاعات زیر است:
- شناخت ماده و سازنده (نام شیمیایی، شماره CAS، نام تجاری مثل «اسید مرک»)
- شناسایی خطرات (خورنده، اکسیدکننده، قابلاشتعال و غیره)
- ترکیب و اجزای ماده
- کمکهای اولیه در صورت تماس یا بلع
- روشهای اطفای حریق
- اقدامات در زمان نشت یا ریزش
- حمل و انبارداری ایمن
- تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
- خواص فیزیکی و شیمیایی
- اطلاعات سمشناسی و زیستمحیطی
- روشهای دفع پسماند
فرمهای MSDS ممکن است با یکدیگر تفاوت داشته باشند، اما در همه آنها باید اطلاعات اولیه مشخصی را عنوان کرد. در ادامه مطلب به توضیح بیشتر بخشهای مختلف فرم MSDS میپردازیم:
اطلاعات محصول
شما باید نام محصول، آدرس محل تولید و شمارهتلفن اضطراری سازنده را در بخش اطلاعات محصول این فرم درج کنید.
اطلاعات مواد تشکیلدهنده خطرناک
شما باید تمامی مواد شیمیایی مورداستفاده را در این فرم درج کنید. مگر اینکه سازنده، درج برخی از اطلاعات مواد شیمیایی را ضروری نداند. علاوه بر آن میتوانید درصد غلظت هر ماده در مخلوط را در کنار دیگر موارد عنوان کنید. درج اطلاعاتی مانند مواد شیمیایی غیرسمی در مخلوط هم جزو مواردی است که اطلاعات مفیدی به مصرفکننده میدهد.
خصوصیات فیزیکی و شیمیایی
ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی مثل ظاهر و بوی ماده به همراه خواص فیزیکی نشاندهنده این است که ماده شیمیایی موردنظر چقدر آسان تبخیر شده و بخارات بالقوه مضر خود را در هوا آزاد میکند. همچنین ویژگیهای دیگری مانند نقطه جوش، فشار بخار، چگالی بخار، ظاهر و بو، وزن و سرعت تبخیر جزو موارد دیگری است که در این قسمت درج میشود.
اطلاعات مرتبط با خطر آتشسوزی و انفجار
در این قسمت از فرم msds اطلاعاتی همچون خطرات آتشسوزی محصول و اقدامات لازم برای خاموشکردن آتش عنوان میگردد. همچنین موارد دیگری مانند نقطه اشتعال، رسانه اطفای حریق، روشهای اطفاء حریق، خطرات آتشسوزی و انفجار غیرمعمول در این قسمت از فرم ذکر میشود.
اطلاعات واکنشپذیری
زمانی که از مواد شیمیایی به شکل درست ذخیره یا نگهداری نشود، امکان دارد که این ماده با مواد شیمیایی دیگر واکنش نشان داده و مواد خطرناکی را آزاد نماید. در این بخش، واکنش ماده شیمیایی موردنظر در زمان مخلوطشدن با مواد شیمیایی دیگر توضیح داده میشود.
اطلاعات مربوط با خطرات سلامتی
برای قسمت اطلاعات اثرات سلامتی محصول عمدتاً مواردی مانند علائم و نشانههای قرارگرفتن در معرض خطر درج میشود. توجه داشته باشید که بیان اثرات حاد و مزمن در معرض این ماده شیمیایی قرارگرفتن را باید همیشه در فرم msds عنوان کنید. متأسفانه در بسیاری از فرمها اطلاعات دقیقی در مورد خطرات سلامتی درج نشده و اغلب افراد به درج اطلاعات بهداشتی مزمن مثل اینکه ماده شیمیایی موردنظر باعث ایجاد سرطان میشود یا نه توجه نمیکنند.
اقدامات کنترلی
در فرمهای msds اقدامات کنترلی جهت کاهش خطر و یا از بین بردن آن مانند تهویه، شیوههای کار ایمن، تجهیزات حفاظت فردی و غیره بیان میشود. بهعنوان مثال برای ماسکهای تنفسی اطلاعاتی را درباره نوع ماسک، درجه حفاظت آن و کارتریج فیلتر بیان میکنند.
اقدامات احتیاطی برای جابهجایی محصول و استفاده ایمن از آن
در این بخش اطلاعات مهم درباره تجهیزات مناسب برای استفاده و اقدامات احتیاطی در صورت نشست ذکر میشود. علاوه بر آن روشهای دفع ایمن زباله و اقدامات احتیاطی برای نگهداری آن باید توضیح داده شود.
اطلاعات آمادهسازی
در آخر فرم msds باید مسئول تهیه ی فرم و تاریخ تهیه آن هم را ذکر کنید.
اسیدهای صنعتی و آزمایشگاهی با MSDS
- اسیدسولفوریک: مادهای خورنده در صنایع باتریسازی و تولید کود شیمیایی.
- اسید نیتریک: اکسیدکننده قوی مورداستفاده در تولید رنگها و مواد منفجره.
- اسیدکلریدریک: پرکاربرد در تمیزکاری فلزات و صنایع شیمیایی.
- اسید فسفریک: مورداستفاده در صنایع غذایی و کشاورزی.
- اسید مرک: محصول شرکت مرک آلمان، پرکاربرد در آزمایشگاهها و دارای MSDS دقیق و استاندارد.
تفاوت MSDS و SDS
در بسیاری مواقع به جای MSDS، از واژه SDS هم استفاده میکنند که تفاوت این دو اصطلاح مربوط به موارد زیر می شود:
MSDS نسخه قدیمیتر این فایل بوده که تا قبل از سال ۲۰۱۲ از آن استفاده می کردند.
SDS فرم استانداردی است که طبق سیستم جهانی GHS (Global Harmonized System) طراحی شده و از سال ۲۰۱۲ به عنوان جایگزین رسمی MSDS معرفی می شود.
با اینحال همچنان بسیاری از کارخانهها و افراد از واژه MSDS استفاده میکنند، که در واقع هر دو به یک سند اشاره دارند.
چطور به MSDS مواد شیمیایی دسترسی پیدا کنیم؟
- از طریق وبسایت تولیدکنندگان مثل شرکت مرک (Merck) که برای همه محصولات خود برگه MSDS ارائه میدهد.
- فروشگاههای مواد شیمیایی آزمایشگاهی که معمولاً فایل PDF MSDS را همراه محصول میدهند.
- پایگاههای داده آنلاین که امکان جستجوی نام ماده یا شماره CAS را فراهم میکنند.
نکات مهم در استفاده از MSDS
- قبل از استفاده از هر نوع مواد شیمیایی صنعتی یا مواد شیمیایی آزمایشگاهی، برگه MSDS را کامل مطالعه کنید.
- نسخه چاپی آن را در محل کار نگهداری کنید تا در مواقع اضطراری سریعاً در دسترس باشد.
- به تاریخ بهروزرسانی برگه توجه کنید، چون ممکن است اطلاعات قدیمی تغییر کرده باشد.
MSDS برای گمرک ایران؛ چرا حیاتی است؟
یکی از مهمترین موارد استفاده از برگه اطلاعات ایمنی (MSDS)، ارائه آن به گمرک در زمان واردات یا ترخیص مواد شیمیایی است. در قوانین گمرکی ایران، برای ترخیص هر مادهای که در طبقهبندی خطر قرار دارد اعم از خورنده، آتشگیر، سمی یا زیستمحیطی داشتن MSDS معتبر و ترجمهشده به فارسی الزامی است. بدون ارائه این سند، ممکن است کالای شما برای بررسی بیشتر به آزمایشگاه ارجاع داده شود، مدت زمان ترخیص بهشدت افزایش یابد یا حتی با برگشت کالا مواجه شوید.
گمرک از روی اطلاعات MSDS، کد بینالمللی ماده (UN Number)، کلاس خطر، شرایط نگهداری و حملونقل آن را بررسی میکند. اگر این اطلاعات ناقص، جعلی یا ناهماهنگ با بستهبندی باشد، فرآیند ترخیص مختل میشود. به همین دلیل، بسیاری از واردکنندگان حرفهای قبل از ثبت سفارش، نسخه فارسی و رسمی MSDS را از تولیدکننده یا تأمینکننده معتبر دریافت میکنند. در اسید بازار نیز این خدمت بهصورت اختصاصی برای مشتریان فعال در واردات مواد شیمیایی فراهم است.
جمعبندی
کار با اسیدهای صنعتی، آزمایشگاهی و به طور کلی مواد شیمیایی صنعتی و آزمایشگاهی بدون داشتن اطلاعات ایمنی، خطر بزرگی است. MSDS یا برگه ایمنی مواد، یک راهنمای جامع برای شناخت خطرات، روشهای استفاده ایمن و اقدامات اضطراری به شمار میرود. رعایت این دستورالعملها نهتنها جان افراد را حفظ میکند، بلکه به حفظ سلامت محیطزیست و تجهیزات نیز کمک میکند. تمامی مواد شیمیایی که در مجموعه کیمیا کاوان به فروش میرسد دارای برگه ی یا همان فرم msds هستند؛ بنابراین شما میتوانید با خیال راحت مواد شیمیایی موردنظر خود را تهیه کنید.